Không còn nuôi theo kiểu nhỏ lẻ, tự phát, trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp và nhu cầu về thực phẩm sạch ngày càng tăng, nhiều nông dân Nghệ An đang biến mô hình nuôi ốc bươu đen – vốn được xem là nghề cũ – thành hướng sinh kế bền vững nhờ tư duy liên kết chuỗi, sản xuất sạch và chủ động đầu ra.
Từ mô hình nhỏ lẻ thành vùng nuôi chuyên canh
Tại bản Khe Ngậu và bản Phòng thuộc xã Tương Dương, câu chuyện nuôi ốc bươu đen đang được xem như một hướng hồi sinh sinh kế sau thiên tai.
Trận lũ quét dữ dội năm 2025 đã khiến hàng loạt ao cá truyền thống của người dân bị cuốn trôi, nhiều hộ gần như trắng tay. Trong hoàn cảnh đó, nguồn kinh phí hỗ trợ từ Mặt trận Tổ quốc cùng sự vào cuộc của Hội Nông dân địa phương đã mở ra một hướng đi mới cho người nông dân nơi đây, đó là chuyển sang nuôi ốc bươu đen thay vì quay lại mô hình cũ dễ tổn thương trước thiên tai.
Bà Lương Thị Vân Anh – Chủ tịch Hội Nông dân xã Tương Dương cho biết, 17 hộ dân đã được lựa chọn tham gia mô hình với tổng kinh phí hỗ trợ khoảng 150 triệu đồng. Điểm đặc biệt là mô hình không triển khai theo kiểu phong trào.
Trước khi bắt tay thực hiện, địa phương đã khảo sát kỹ điều kiện tự nhiên tại Khe Ngậu. Những khe suối nước sạch, dòng chảy ổn định quanh năm và môi trường ít ô nhiễm được đánh giá rất phù hợp cho ốc bươu đen sinh trưởng.
Gia đình ông Lương Văn Châu là một trong những hộ đầu tiên tham gia. Với diện tích ao gần 2.000m², ông mạnh dạn chuyển đổi toàn bộ sang nuôi ốc. Dù mới thả giống hơn 1 tháng nhưng đàn ốc phát triển ổn định, thích nghi tốt với môi trường nước tự nhiên.
Không dừng ở việc hỗ trợ con giống hay kinh phí, điều mà chính quyền địa phương chú trọng hơn cả là thay đổi cách làm cho người dân. Thay vì để bà con tự mày mò như trước, Hội Nông dân xã đã tổ chức cho các hộ trực tiếp xuống vùng nuôi ốc chuyên canh ở xã Bình Minh để “mắt thấy, tai nghe”, học kỹ thuật tận gốc từ những người đã thành công.
Nếu Tương Dương là nơi bắt đầu hành trình mới thì xã Bình Minh lại được xem như “thủ phủ” nuôi ốc bươu đen của Nghệ An. Nhiều năm qua, hàng chục hộ dân nơi đây đã gắn bó với nghề nuôi ốc và từng bước biến ốc bươu đen thành ngành kinh tế mang lại nguồn thu lớn.
Khác với kiểu nuôi nhỏ lẻ trước kia, người dân Bình Minh xây dựng mô hình khá bài bản. Không chỉ đầu tư ao nuôi, chú trọng kỹ thuật nuôi họ còn chủ động nguồn thức ăn, con giống để tiết kiệm đầu vào và liên kết tiêu thụ sản phẩm để đảm bảo đầu ra.
Theo đó, người dân tận dụng đất quanh ao để trồng bầu, bí, rau xanh làm thức ăn cho ốc. Cách làm này vừa giảm chi phí, vừa tạo ra nguồn thức ăn sạch, hạn chế phụ thuộc vào cám công nghiệp.
Anh Lê Văn Hùng – một hộ nuôi quy mô lớn tại xã Bình Minh cho biết, ốc bươu đen rất dễ nuôi, thức ăn chủ yếu là các loại rau củ quen thuộc như mướp, bầu, bí, bèo, rau mềm hay thậm chí cả hoa quả chín.
Ngoài dành 4-5 sào đất trồng bầu, bí, anh Hùng cũng như nhiều hộ khác còn trồng thêm mướp và mùng ngay sát mép ao. Những giàn cây này không chỉ cung cấp thức ăn mà còn tạo bóng mát tự nhiên, giúp ổn định nhiệt độ nước trong mùa hè.
Anh Lê Văn Hùng còn chia sẻ kinh nghiệm quý báu về việc đối phó với lũ lụt – nỗi lo thường trực ở miền Trung. Khi nước lũ dâng cao, ốc bươu đen có tập tính bò rất nhanh lên bờ.
Vì vậy, người nuôi phải chuẩn bị hệ thống lưới chắn quanh ao để tránh ốc bị cuốn trôi. Thoạt nhìn đây chỉ là thao tác đơn giản, nhưng thực tế lại là kinh nghiệm sống còn quyết định thành bại của cả vụ nuôi. Nhiều hộ còn chủ động gia cố bờ ao, bố trí hệ thống thoát nước và dự trữ nguồn giống để giảm thiểu thiệt hại nếu thiên tai xảy ra.
Tuy nhiên điều khiến mô hình nuôi ốc ở Bình Minh phát triển bền vững hơn cả chính là sự liên kết giữa các hộ dân. Người có kinh nghiệm hỗ trợ kỹ thuật cho người mới. Người chủ động được con giống thì cung cấp cho các hộ khác. Người có thị trường tiêu thụ đứng ra bao tiêu sản phẩm.
Nhờ vậy, thay vì cạnh tranh nhỏ lẻ, các hộ nuôi đang tạo nên một chuỗi liên kết khá chặt chẽ, giúp nghề nuôi ốc phát triển ổn định hơn.
Một điểm đáng chú ý khác là nhiều hộ dân không xem nuôi ốc là mô hình độc lập mà kết hợp trong hệ sinh thái kinh tế tổng hợp. Điển hình như mô hình của anh Lê Văn Giang với quy mô hơn 2ha. Ngoài nuôi ốc, anh còn kết hợp chăn nuôi gà, lợn, hươu, nhím, bồ câu và lươn. Cách làm “đa cây, đa con” giúp tận dụng tối đa quỹ đất, giảm áp lực phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất và hạn chế rủi ro thị trường.
Không giữ bí quyết cho riêng mình, nhiều hộ nuôi thành công ở Bình Minh còn trực tiếp hỗ trợ người dân vùng cao triển khai mô hình.
Điển hình các anh Trần Quý Bảo, Lê Văn Giang – những người có nhiều năm kinh nghiệm nuôi ốc đã nhiều lần lên xã miền núi Tương Dương để hỗ trợ các hộ mới triển khai mô hình khảo sát đất, kiểm tra nguồn nước, hướng dẫn xử lý ao nuôi, cách rắc vôi, phơi đáy ao và chăm sóc ốc ngay từ giai đoạn đầu.
Theo bà Lương Thị Vân Anh-Chủ tịch Hội nông dân xã Tương Dương: Trước đây người dân Khe Ngậu cũng từng nuôi ốc nhưng chỉ ở quy mô nhỏ, thiếu kỹ thuật nên hiệu quả chưa cao.
Sau khi được học hỏi trực tiếp và có sự đồng hành từ các hộ nuôi chuyên nghiệp ở xã Bình Minh, bà con tự tin hơn rất nhiều.
Tại xã Giai Lạc, nhiều hộ dân cũng đang mạnh dạn chuyển đổi những diện tích ruộng lúa kém hiệu quả sang nuôi ốc bươu đen lót bạt HDPE. Gia đình anh Nguyễn Bá Hân ở xóm Làng Cầu hiện sở hữu hệ thống 17 ao nuôi với tổng diện tích lên tới 8.500m².
Theo anh Hân, khâu quan trọng nhất chính là lót bạt HDPE. Lớp bạt này giúp kiểm soát môi trường nước, hạn chế thất thoát, giảm nguy cơ ô nhiễm từ bùn đất và mầm bệnh. Nhờ đó, ao nuôi dễ vệ sinh hơn, môi trường ổn định hơn và phù hợp với đặc tính sinh trưởng của ốc bươu đen.
Theo lãnh đạo địa phương, mô hình nuôi ốc lót bạt HDPE đặc biệt phù hợp với những vùng đất trũng, khó canh tác lúa.
Đây được xem là hướng chuyển đổi nông nghiệp hiệu quả trong bối cảnh nhiều diện tích sản xuất truyền thống đang cho giá trị thấp.
Đầu ra ổn định, mở lối cho nông nghiệp xanh
Một mô hình nông nghiệp chỉ thực sự bền vững khi giải được bài toán thị trường. Và đây chính là lợi thế lớn nhất của nghề nuôi ốc bươu đen hiện nay. Theo bà Trần Thị Thảo – Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Bình Minh, do được nuôi trong môi trường nước sạch và thức ăn chủ yếu là rau củ tự nhiên nên ốc bươu đen được thị trường đánh giá cao về an toàn thực phẩm.
Giá bán hiện dao động từ 65.000 – 80.000 đồng/kg tùy loại, đầu ra khá ổn định. Nhiều hộ dân tại Bình Minh hiện có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm, thậm chí có những trang trại doanh thu lên tới hàng tỷ đồng.
Điển hình như anh Trần Quý Bảo với hơn 100 ao nuôi trên diện tích khoảng 10ha. Không chỉ bán thương phẩm, anh còn cung cấp giống, hỗ trợ kỹ thuật và mở rộng thị trường tiêu thụ ra nhiều tỉnh thành Bắc – Nam. Doanh thu của mô hình đạt khoảng 5 – 7 tỷ đồng mỗi năm.
Hiện, toàn xã Bình Minh có hơn 64 hộ nuôi ốc với quy mô khoảng 27ha tập trung. Theo ông Trần Văn Giang – Chủ tịch UBND xã, địa phương đang định hướng mở rộng diện tích nuôi lên khoảng 50ha trong giai đoạn tới, đồng thời xúc tiến thành lập Hợp tác xã nuôi ốc bươu đen. Mục tiêu không chỉ dừng ở sản xuất mà còn tiến tới chế biến sâu và xây dựng thương hiệu “Ốc bươu đen Bình Minh” theo hướng bền vững.
Tuy nhiên, chính quyền địa phương cũng khuyến cáo người dân không phát triển nóng khi chưa nắm vững kỹ thuật, nguồn nước và điều kiện thổ nhưỡng.
Tại Tương Dương, nhu cầu tiêu thụ ốc bươu đen khá lớn nhưng lâu nay các nhà hàng vẫn phải nhập hàng từ nơi khác. Vì vậy, mô hình nuôi ốc của người dân Khe Ngậu được kỳ vọng sẽ nhanh chóng có đầu ra thuận lợi ngay tại địa phương. Đặc biệt, các hộ nuôi ở Bình Minh cũng đã cam kết hỗ trợ bao tiêu sản phẩm cho bà con vùng cao thông qua liên kết chuỗi.
Tại xã Thành Bình Thọ, mô hình nuôi ốc bươu đen cũng đang “bén duyên” với người nông dân. Ông Vy Quang – Chủ tịch Hội Nông dân xã Thành Bình Thọ cho biết, nắm bắt xu hướng nông nghiệp sạch, cùng với sự hỗ trợ một phần của Hội Nông dân, đầu năm 2026 đã có 3 hộ gia đình ở thôn Tân Cát đầu tư nuôi ốc bươu đen với quy mô khoảng 1ha/hộ. Không chỉ nuôi ốc thương phẩm, các hộ này còn cung cấp ốc giống cho theo “đơn đặt hàng” của các hộ khác trong và ngoài xã.
Cũng với xu hướng chuyển dịch sang nuôi trồng, cung cấp thực phẩm sạch, tại xã Đô Lương hiện nay cũng có 7 hộ nuôi ốc bươu đen cho thu nhập cao, đầu ra ổn định, tận dụng được thế mạnh nguồn thức ăn sẵn có của địa phương với đa dạng các loại rau, củ, quả được trồng trong vườn nhà, trong các gia trại V-A-C…
Đánh giá về tiềm năng của mô hình, ông Nguyễn Viết Hùng – Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh cho rằng đây là hướng đi phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của Nghệ An. Theo ông Hùng, ốc bươu đen sống trong môi trường nước sạch nên sản phẩm đảm bảo an toàn thực phẩm, trong khi chi phí đầu tư không quá lớn nhưng hiệu quả kinh tế lại cao. Hiện, Hội Nông dân tỉnh đang khuyến khích phát triển các mô hình nông nghiệp xanh, nông nghiệp sạch và kinh tế tuần hoàn. Trong đó, yếu tố quan trọng nhất chính là sự liên kết giữa các hộ dân, địa phương và các tổ chức hỗ trợ để tạo nên chuỗi giá trị bền vững.
Nhìn vào hành trình của con ốc bươu đen ở Nghệ An có thể thấy, điều tạo nên thành công không đơn thuần là chọn đúng vật nuôi mà quan trọng hơn cả là cách người nông dân thay đổi tư duy sản xuất. Từ chỗ nuôi manh mún, họ đã biết liên kết thành vùng chuyên canh; từ bán nhỏ lẻ, họ bắt đầu nghĩ đến thương hiệu, chế biến sâu và chuỗi tiêu thụ ổn định.
Nhờ vậy, tại nhiều địa phương, ốc bươu đen đang “mở hướng” sinh kế bền vững cho người nông dân trên chính mảnh đất quê hương.
Hoài Thu – Khánh Ly (Báo Nghệ An)
