Khoảng 3 năm trở lại đây, hồ Dầu Tiếng (tỉnh Tây Ninh) liên tục ghi nhận tình trạng cá lau kiếng tăng nhanh về số lượng một cách bất thường. Từ một loài cá ngoại lai vốn chỉ xuất hiện rải rác, nay cá lau kiếng đang trở thành nỗi ám ảnh của nhiều ngư dân. Không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho hoạt động đánh bắt thủy sản, sự bùng phát của loài cá này còn đặt ra nguy cơ lớn đối với hệ sinh thái tự nhiên và sinh kế lâu dài của hàng ngàn người dân trong khu vực.
Cá lau kiếng có tên khoa học là Hypostomus plecostomus, thường được gọi là cá dọn bể, cá tỳ bà hay cá tàu ngầm. Đây là loài cá nhiệt đới có nguồn gốc ngoại lai, vốn được nuôi phổ biến trong các bể thủy sinh nhờ khả năng ăn rong rêu. Tuy nhiên, khi bị thả ra môi trường tự nhiên, cá lau kiếng lại nhanh chóng thích nghi và phát triển mạnh.
Đặc điểm dễ nhận biết của loài cá này là lớp da dày, sần sùi như áo giáp cùng nhiều gai nhọn cứng bao quanh cơ thể. Chính cấu tạo đặc biệt này khiến nhiều loài cá bản địa khó tiếp cận hoặc cạnh tranh môi trường sống với chúng. Trong khi đó, cá lau kiếng gần như không có thiên địch trong tự nhiên nên tốc độ sinh sôi ngày càng mất kiểm soát.
Ông Trần Văn Cường, ngư dân sinh sống tại xã Tân Thành (tỉnh Tây Ninh), cho biết, số lượng cá lau kiếng hiện nay tăng gấp nhiều lần so với trước đây. Nếu như vài năm trước, mỗi lần dỡ đống chà trong hồ Dầu Tiếng chỉ gặp vài ký cá lau kiếng thì nay con số có thể lên đến hàng trăm ký.
Theo ông Cường, điều đáng nói là loài cá này hầu như không có giá trị kinh tế tại địa phương. Thương lái không thu mua nên ngư dân bắt được cá lau kiếng đều vứt bỏ hoặc mang về ủ làm phân cho cây trồng. Thực tế, có một số người chọn cá lau kiếng cỡ lớn để chế biến món ăn nhưng sau đó cũng rất ít khi dùng lại, do cá nặng mùi tanh.
“Số lượng cá lau kiếng tăng nhanh, chiếm chỗ của các loài cá khác trong lòng hồ. Hiện nay, ngư dân ủ chà thất thu nhiều cũng vì loài cá này. Đống chà nào có nhiều cá lau kiếng là các loài cá khác không dám lại gần, có chăng chỉ số ít cá rô phi cùng trú ngụ. Nếu tình trạng này kéo dài, ngư dân sẽ lao đao về nguồn thu kinh tế” – ông Cường cho hay.
Không chỉ cạnh tranh về môi trường sống với các loài cá bản địa, cá lau kiếng còn trực tiếp gây thiệt hại cho ngư cụ và làm đảo lộn phương thức đánh bắt truyền thống của nhiều người dân tại hồ Dầu Tiếng. Trước đây, ngư dân thường giăng lưới thưa vào ban đêm để đánh bắt các loại cá lớn, vì khi trời tối cá hoạt động mạnh ở tầng nước mặt. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều người buộc phải chuyển sang đánh bắt ban ngày nhằm hạn chế cá lau kiếng dính vào lưới.
Anh Dương Văn Trọng, một ngư dân có nhiều năm mưu sinh trên lòng hồ, cho biết, ban đêm cá lau kiếng tập trung nổi lên mặt nước, việc giăng lưới vào thời điểm này gần như không còn hiệu quả vì cá lau kiếng dính đầy lưới. Những chiếc gai cứng và lớp da thô ráp của chúng thường làm cho lưới bị rối, rất khó gỡ, nếu cố gắng gỡ thì lưới rách, gây thiệt hại lớn cho người dân.
Anh Trọng chia sẻ, một tấm lưới có giá từ 200.000 – 300.000 đồng, nếu cứ bị rách liên tục thì ngư dân không thể kham nổi chi phí đầu tư ngư cụ. Ban ngày ít dính cá lau kiếng nhưng theo đó số lượng cá cần đánh bắt cũng ít. Nguồn thu giảm nhưng dẫu sao vẫn đỡ hơn giăng lưới vào ban đêm là phải bỏ luôn tấm lưới. Thêm hạn chế của việc đánh bắt cá ban ngày, ngư dân phải đánh đổi sức khỏe với thời tiết nắng nóng ở Tây Ninh.
Thực trạng nêu trên khiến nhiều người dân sống bằng nghề đánh bắt thủy sản rơi vào cảnh khó khăn. Sản lượng cá có giá trị kinh tế giảm sút, trong khi chi phí sửa chữa, thay mới ngư cụ ngày càng tăng. Không ít ngư dân phải thu hẹp hoạt động đánh bắt hoặc bỏ nghề vì thu nhập không còn ổn định như trước.
Anh Phan Văn Kha, ngư dân ngụ xã Tân Thành, bày tỏ sự lo lắng khi cho rằng nếu cá lau kiếng tiếp tục phát triển không kiểm soát, ngư dân sẽ rất khó tiếp tục bám nghề. Anh mong muốn các cơ quan chức năng sớm có giải pháp nhằm hạn chế sự phát triển của loài cá này để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và sinh kế của người dân.
Tình hình số lượng cá lau kiếng ngày càng gia tăng mạnh là dấu hiệu đáng báo động về mất cân bằng sinh thái trong hồ Dầu Tiếng. Loài cá ngoại lai này có khả năng thích nghi cao, ăn tạp và sinh sản nhanh nên rất dễ lấn át các loài thủy sản bản địa. Nếu không được kiểm soát kịp thời, nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học là điều khó tránh khỏi.
Hồ Dầu Tiếng không chỉ là công trình thủy lợi quan trọng mà còn là nguồn sống của hàng ngàn người dân trong khu vực. Việc cá lau kiếng tăng đột biến hiện nay không còn là câu chuyện riêng của vài ngư dân mà trở thành vấn đề môi trường cấp bách, đòi hỏi sự vào cuộc sớm và quyết liệt từ các cơ quan quản lý nhằm bảo vệ hệ sinh thái và duy trì sinh kế lâu dài cho người dân quanh hồ./.
Quốc Sơn (Báo Tây Ninh)
