
Nhiều mô hình nuôi thủy sản mới ở miền Trung đang giúp nông dân tận dụng ao nuôi kém hiệu quả, giảm chi phí sản xuất và nâng cao lợi nhuận.
Phụ lục
ToggleTăng trưởng nuôi thủy sản mặn, lợ và bài toán sức tải môi trường
Ngày 17/11, tại TP Huế, Trung tâm Khuyến nông quốc gia phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Huế tổ chức Diễn đàn Khuyến nông @ Nông nghiệp với chủ đề “Phát triển nuôi thủy sản nước mặn, lợ sinh thái và bảo vệ môi trường”.
Tại diễn đàn, các nhà quản lý, nhà khoa học và đại diện địa phương đã tập trung phân tích những điểm nghẽn trong sản xuất, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm chuyển đổi phương thức nuôi trồng thủy sản theo hướng sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Theo tham luận của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, giai đoạn 2021–2025, diện tích nuôi thủy sản mặn, lợ cả nước tăng bình quân 4,1%/năm, đạt hơn 1 triệu ha vào năm 2025, chiếm hơn 73% tổng diện tích nuôi trồng thủy sản toàn quốc.
Sản lượng nuôi thuỷ sản mặn, lợ tăng bình quân 11,7%/năm, từ 1,74 triệu tấn năm 2021 lên 2,71 triệu tấn năm 2025, đóng góp 44,3% tổng sản lượng nuôi thủy sản cả nước. Trong đó, tôm nước lợ tiếp tục giữ vai trò chủ lực, chiếm 76–85,1% sản lượng nuôi mặn, lợ và mang về kim ngạch xuất khẩu 4,6 tỉ USD trong năm 2025.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng là áp lực ngày càng lớn đối với môi trường vùng nuôi. Tại nhiều vùng nuôi tập trung, việc mở rộng quy mô và tăng cường độ nuôi chưa đi đôi với năng lực kiểm soát môi trường, xử lý bùn thải và quản lý không gian vùng nuôi.
Hạ tầng cấp, thoát nước ở nhiều nơi chưa đồng bộ, làm gia tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh. Trong khi đó, biến đổi khí hậu với những diễn biến thời tiết cực đoan tiếp tục gây áp lực lên hoạt động nuôi trồng thủy sản, nhất là tại khu vực ven biển miền Trung.
Phân tích về vấn đề này, TS Chu Chí Thiết (Trung tâm Nghiên cứu nuôi trồng hải sản miền Bắc – Viện Khoa học thủy sản Việt Nam), cho rằng yêu cầu quan trọng hiện nay là phải xác định đúng sức tải môi trường của từng vùng nuôi.
Miền Trung có lợi thế với dải bờ biển dài, hệ thống cửa sông, đầm phá và vũng vịnh đa dạng. Trong đó, hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở TP Huế có diện tích khoảng 22.000ha, chiều dài 68km, là không gian quan trọng để phát triển nuôi thủy sản nước lợ.
Tuy nhiên, diện tích mặt nước tự nhiên không đồng nghĩa với diện tích có thể khai thác nuôi thủy sản. Mỗi thủy vực đều có giới hạn về khả năng trao đổi nước và tự làm sạch. Nếu mật độ lồng bè, ao nuôi vượt quá sức tải, thức ăn dư thừa và chất thải sẽ tích tụ, gây ô nhiễm, suy giảm chất lượng môi trường và gia tăng nguy cơ dịch bệnh.
Từ thực tế này, Cục Thủy sản và Kiểm ngư nhấn mạnh yêu cầu thay đổi phương thức phát triển, không tiếp tục chạy theo mở rộng quy mô hay gia tăng đầu vào, mà phải chú trọng hiệu quả sử dụng tài nguyên, kiểm soát tác động môi trường và nâng cao giá trị sản phẩm.
Đối với miền Trung, bài toán công nghệ cũng cần được giải quyết trên cơ sở đặc điểm sinh thái từng địa phương. Khu vực này thường xuyên chịu tác động của thời tiết cực đoan: Mùa khô hạn hán, độ mặn tăng cao; mùa mưa lũ, nước ngọt đổ về đột ngột làm biến động độ mặn; mùa đông có những đợt rét đậm gây sốc nhiệt cho thủy sản.
Từ kết quả nghiên cứu giai đoạn 2020–2025, PGS.TS Tôn Thất Chất và PGS.TS Mạc Như Bình (Khoa Thủy sản, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Huế) đề xuất hướng tiếp cận “Bản địa hóa công nghệ – Sinh thái hóa mô hình – Chủ động nguồn lực tại chỗ”.
Trọng tâm là đa dạng hóa đối tượng nuôi, khai thác các loài thủy sản bản địa có khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường địa phương, qua đó giảm áp lực phụ thuộc vào một số đối tượng nuôi truyền thống, nhất là tôm nước lợ.
Các nhà khoa học đã làm chủ quy trình sản xuất nhân tạo và lưu giữ giống qua mùa đông trong hồ xi măng, hồ trải bạt đối với một số loài thủy sản có giá trị kinh tế như cá nâu, cá dìa và cua xanh. Đặc biệt, quy trình công nghệ sản xuất giống cá nâu (scatophagus argus) đã được công nhận là tiến bộ kỹ thuật quy mô thương mại.
Đây là cơ sở quan trọng để người dân chủ động nguồn giống, giảm phụ thuộc vào nguồn khai thác tự nhiên vốn không ổn định sau mỗi mùa mưa lũ. Cá nâu cũng được đánh giá là đối tượng có tiềm năng phát triển tại các vùng đầm phá nhờ khả năng thích nghi với sự biến động độ mặn.
Bên cạnh con giống, chi phí thức ăn cũng là vấn đề cần được giải quyết bởi khoản chi này thường chiếm 50–60% giá thành sản xuất. Các nhà khoa học Đại học Huế đã nghiên cứu sử dụng bột ấu trùng ruồi lính đen thay thế bột cá trong sản xuất thức ăn viên cho cá chẽm; ứng dụng cao chiết lá vối và chế phẩm vi sinh (probiotics) nhằm tăng cường miễn dịch tự nhiên, hạn chế sử dụng kháng sinh trên tôm thẻ chân trắng và cua xanh.
Nhiều mô hình nuôi thủy sản mới giúp nông dân giảm chi phí, tăng lợi nhuận
Ở góc độ ứng dụng công nghệ, PGS.TS Nguyễn Ngọc Phước (Khoa Thủy sản, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Huế) phân tích khả năng áp dụng các mô hình nuôi tuần hoàn (RAS), công nghệ biofloc và nuôi đa bậc dinh dưỡng tích hợp (IMTA).
Theo ông, đây là những công nghệ có khả năng kiểm soát chất lượng nước, giảm lượng nước thay mới và hạn chế phát sinh chất thải. Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu lớn, yêu cầu hệ thống điện ổn định và người vận hành có trình độ kỹ thuật.
Vì vậy, đối với phần lớn hộ nuôi thủy sản quy mô vừa và nhỏ ở miền Trung, giải pháp phù hợp hơn là áp dụng mô hình nuôi ít thay nước, kết hợp ao lắng xử lý nước, nuôi nhiều giai đoạn và xen ghép các đối tượng có đặc tính sinh thái tương thích như tôm sú, cua biển, cá dìa và cá nâu.
Một hướng đi khác được đề cập tại diễn đàn là ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý vùng nuôi thủy sản. Theo ông Đinh Huy Đức (Trung tâm Thống kê và Nền tảng số, Cục Chuyển đổi số), ngành tôm cần chuyển từ phương thức sản xuất dựa chủ yếu vào kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu.
Việc ứng dụng cảm biến IoT theo dõi các chỉ số môi trường ao nuôi liên tục, máy cho ăn tự động và trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ nhận diện bệnh qua hình ảnh đã cho thấy hiệu quả. Các công nghệ này có thể giúp nâng tỷ lệ sống của tôm lên 75–76%, đồng thời giảm 10–15% chi phí thức ăn.
Tuy nhiên, rào cản lớn đối với các hộ nuôi nhỏ lẻ ở miền Trung là chi phí đầu tư. Một hệ thống IoT truyền thống có thể cần từ 100–500 triệu đồng, vượt quá khả năng tài chính của nhiều hộ dân.

Để khắc phục, ông Đức đề xuất phát triển các bộ giải pháp công nghệ chi phí thấp (Low-cost Smart Farming Kit), với mức đầu tư dưới 30–50 triệu đồng/bộ, kết hợp số hóa nhật ký ao nuôi trên điện thoại thông minh.
Theo ông, nhật ký ao nuôi điện tử không chỉ giúp người dân theo dõi quá trình sản xuất, kiểm soát chi phí và quản lý chất lượng, mà còn tạo cơ sở truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Đây là yêu cầu ngày càng quan trọng khi thủy sản Việt Nam tiếp cận các thị trường có tiêu chuẩn cao như EU, Mỹ và Nhật Bản.
Lộ trình được đề xuất là khuyến khích các hợp tác xã, vùng nuôi tập trung áp dụng trong giai đoạn 2026–2027, sau đó tiến tới yêu cầu bắt buộc đối với các cơ sở có diện tích trên 2ha trong giai đoạn 2028–2030.
Hiệu quả của những giải pháp kỹ thuật đã được chứng minh qua các mô hình thực tế tại khu vực duyên hải miền Trung. Đáng chú ý là mô hình nuôi tôm sú 2 giai đoạn do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị chủ trì triển khai trong giai đoạn 2024–2026.
Theo mô hình, tôm giống được ương trong bể hoặc ao lót bạt có mái che, diện tích 100–200m², ứng dụng công nghệ biofloc trong khoảng 20–30 ngày đầu. Nhờ được chăm sóc và kiểm soát môi trường ngay từ giai đoạn đầu, tỷ lệ sống của tôm đạt 90,5–95%.
Sau giai đoạn ương, tôm được chuyển sang ao nuôi thương phẩm. Việc sử dụng tôm giống khỏe, đồng đều giúp rút ngắn thời gian nuôi, tạo điều kiện thu hoạch trước mùa mưa bão, hạn chế rủi ro do thời tiết bất lợi.
Tại TP Huế, mô hình đạt năng suất 6,14–6,27 tấn/ha, kích cỡ tôm thu hoạch 29–30 con/kg. Lợi nhuận ròng bình quân đạt 415–480 triệu đồng/ha, cao hơn 18–29% so với phương thức nuôi truyền thống. Từ kết quả này, người dân tại các địa phương đã chủ động đầu tư nhân rộng diện tích, đạt khoảng 75% quy mô mô hình trình diễn.

Cùng với nuôi tôm, chuyển đổi những ao nuôi kém hiệu quả sang nuôi thủy đặc sản bản địa cũng mang lại triển vọng tích cực. Theo báo cáo của Trung tâm Khuyến nông quốc gia và Trung tâm Khuyến nông TP Huế, mô hình nuôi cá nâu chuyên canh hoặc xen ghép tại Huế và Quảng Trị đạt năng suất 3,77–3,78 tấn/ha, lợi nhuận bình quân khoảng 373 triệu đồng/ha.
Đặc biệt, cá nâu nuôi theo tiêu chuẩn VietGAP tại khu vực Phú Vang, Thuận An (TP Huế) có giá bán 360.000–380.000 đồng/kg. Đây là mức giá cho thấy tiềm năng thương mại của đối tượng nuôi bản địa khi được tổ chức sản xuất theo quy trình và gắn với chất lượng sản phẩm.
Tại Khánh Hòa và Đắk Lắk, mô hình tận dụng ao nuôi tôm bỏ hoang để nuôi hải sâm cát (holothuria scabra) cũng mang lại kết quả tích cực. Là loài sinh vật ăn mùn bã hữu cơ, hải sâm có khả năng góp phần làm sạch đáy ao, cải thiện môi trường nuôi. Mô hình đạt lợi nhuận 250–310 triệu đồng/ha, đồng thời tận dụng được diện tích sản xuất kém hiệu quả.
Trong khi đó, tại TP Đà Nẵng, mô hình nuôi cua biển lột bằng công nghệ tuần hoàn khép kín RAS đang mở ra hướng sản xuất mới. Địa phương này có lợi thế 228km bờ biển và hơn 5.340ha mặt nước nuôi trồng thủy sản.
Tại đầm phá Tam Giang – Cầu Hai của TP Huế, việc thí điểm sử dụng lồng bè nhựa HDPE có khả năng điều chỉnh theo mực thủy triều được kỳ vọng nâng cao khả năng chống chịu trước tác động của bão lũ, đồng thời tạo cảnh quan phục vụ phát triển du lịch sinh thái.
Liên kết chuỗi giá trị, giữ môi trường để phát triển nuôi thủy sản bền vững
Theo các đại biểu, đổi mới công nghệ và quy trình nuôi mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Để phát triển bền vững, người nuôi còn cần được hỗ trợ về tổ chức sản xuất, bảo quản, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Phân tích thực trạng tại TP Huế, ThS Dương Ngọc Phước (Khoa Phát triển nông thôn, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Huế) cho biết, năm 2025, tổng sản lượng thủy sản của thành phố đạt 66.103 tấn, kim ngạch xuất khẩu tăng 15,2%, đạt 42 triệu USD. Tuy nhiên, chỉ số sản xuất ngành chế biến, bảo quản thủy sản tại địa phương lại giảm 12,1%.
Sự trái chiều này cho thấy sản lượng nguyên liệu tăng chưa đồng nghĩa với việc giá trị gia tăng được giữ lại tương xứng tại địa phương. Những hạn chế trong bảo quản sau thu hoạch, chế biến sâu và liên kết tiêu thụ vẫn là điểm nghẽn cần tháo gỡ.
Đặc biệt, đối với các vùng đầm phá, môi trường là tài nguyên dùng chung. Hoạt động xả thải, khai thác hoặc nuôi trồng thiếu kiểm soát của một hộ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của nhiều hộ khác.
Từ thực tế này, ThS Dương Ngọc Phước đề xuất kết hợp đồng quản lý cộng đồng với dịch vụ kinh tế chuỗi. Trong đó, các chi hội nghề cá cơ sở đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng quy ước bảo vệ môi trường, thống nhất lịch thời vụ và chia sẻ thông tin cảnh báo dịch bệnh.
Hiện TP Huế có mạng lưới chi hội nghề cá tham gia quản lý 22 khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Đây được xem là nền tảng quan trọng để phát huy vai trò cộng đồng trong bảo vệ nguồn lợi, giám sát hoạt động khai thác và tổ chức sản xuất có trách nhiệm.
Song song với đó, hợp tác xã và doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, từ cung ứng vật tư, hỗ trợ vốn lưu động đến thu gom và bao tiêu sản phẩm. Việc tổ chức mua chung vật tư đầu vào được kỳ vọng giúp giảm 10–15% chi phí sản xuất, trong khi hợp đồng tiêu thụ minh bạch sẽ hạn chế tình trạng người nuôi bị động trước biến động thị trường.
Thực tế tại TP Huế đã xuất hiện những mô hình liên kết sản xuất và xây dựng thương hiệu có triển vọng. Sản phẩm “Cá dìa Tam Giang – Huế – Đặc sản đầm phá” đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể.
Sản phẩm được đóng gói hút chân không, gắn tem truy xuất nguồn gốc QR Code, từng bước tiếp cận các thị trường lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Đây là hướng đi giúp nâng cao giá trị thủy sản địa phương, thay vì chỉ tiêu thụ nguyên liệu thô.
Để phát triển nuôi thủy sản mặn, lợ sinh thái đến năm 2030, các đại biểu kiến nghị Trung ương và địa phương sớm hoàn thiện bộ tiêu chí phân loại, chứng nhận sản phẩm thủy sản sinh thái, tạo cơ sở để người nuôi được hưởng giá trị tương xứng với công sức và chi phí đầu tư.
Cùng với đó, cần ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng thủy lợi dùng chung tại các vùng nuôi tập trung, đặc biệt là hệ thống kênh cấp và kênh thoát nước riêng biệt. Diện tích phụ trợ dành cho ao lắng, ao xử lý nước thải cần được bố trí hợp lý, với tỷ lệ đề xuất 30–40% diện tích khu nuôi.
Công tác khuyến nông cũng cần chuyển mạnh sang phương thức hướng dẫn trực tiếp, cầm tay chỉ việc, giúp người dân tiếp cận và vận hành được các quy trình kỹ thuật phù hợp với điều kiện sản xuất thực tế.
Bài toán phát triển thủy sản mặn, lợ ở miền Trung vì thế không chỉ nằm ở việc tăng năng suất hay mở rộng diện tích nuôi. Quan trọng hơn là xác định giới hạn khai thác của từng vùng sinh thái, chủ động nguồn giống, giảm chi phí đầu vào, kiểm soát chất thải và tổ chức lại chuỗi tiêu thụ.
Khi người nuôi được tiếp cận công nghệ phù hợp, có tổ chức cộng đồng cùng tham gia quản lý môi trường và doanh nghiệp đồng hành trong tiêu thụ sản phẩm, lợi thế từ các vùng cửa sông, đầm phá và ven biển miền Trung mới có thể được khai thác hiệu quả, gắn phát triển kinh tế với gìn giữ hệ sinh thái lâu dài.
Trần Hòe (Báo Dân Việt)





