Từng là vùng nghêu tự nhiên trù phú, bãi nghêu Cù Lao Dung (TP Cần Thơ) đang suy giảm mạnh, đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và quản lý nguồn lợi.
Ký ức vùng nghêu trù phú
Từ đất liền ra đến bãi nghêu Cù Lao Dung, đoàn chúng tôi vượt quãng đường hơn 30km bằng vỏ lãi. Tưởng không quá xa, nhưng để tiếp cận được vùng bãi bồi này phải mất nhiều thời gian canh con nước sao cho khi vừa đến bãi, cũng là lúc triều rút, thuận tiện cho việc tác nghiệp.
Sau một hành trình dài, bãi nghêu hiện ra giữa vùng bãi bồi ven biển. Đây từng là nơi có nguồn lợi nghêu tự nhiên rất phong phú, mang lại sinh kế đáng kể cho người dân Cù Lao Dung.
Đồng hành cùng chúng tôi là ông Nguyễn Văn Đắc, Phó Chủ tịch UBND xã Cù Lao Dung. Ông bộc bạch, xã sở hữu bãi bồi trên 16.000ha, trong đó khu vực bãi nghêu chiếm hơn 830ha. Với nền đáy phù hợp cho nghêu sinh trưởng, nguồn phù sa dồi dào, độ mặn tương đối ổn định và hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển, nơi đây có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển nghề nuôi, khai thác nghêu thương phẩm.
Tạm nghỉ tay, ông Bùi Thanh Hoàng, cư dân gắn bó lâu năm với bãi nghêu Cù Lao Dung chia sẻ, khoảng năm 2008, nghêu giống nơi đây phát triển khá dồi dào, thu hút thương lái đến thu mua. Sản phẩm thậm chí còn được đưa ra tận Hà Nội.
Có thời điểm chỉ trong một vụ nghêu giống kéo dài khoảng 3 tháng, mỗi hộ gia đình tại địa phương có thể thu nhập 50 – 70 triệu đồng. Với những hộ dân vùng ven biển, đây là nguồn sinh kế quan trọng.
Thế nhưng nguồn lợi tự nhiên không phải vô tận. Việc khai thác quá mức trong thời gian dài đã làm suy giảm khả năng sinh sản tự nhiên của nghêu. Từ một bãi nghêu từng rất dồi dào, sản lượng hiện nay chỉ còn khoảng 20 – 30% so với trước.
Hiện trung bình mỗi ngày một người khai thác nghêu thịt chỉ thu được khoảng 10 – 30kg. Trong khi đó, mỗi ngày có khoảng 30 – 50 người từ khu vực Bãi Giá và các tỉnh lân cận sang khai thác. Người dân địa phương tham gia khai thác lại rất ít.
Đặc biệt, địa phương từng thành lập một tổ hợp tác để quản lý bãi nghêu. Tuy nhiên theo thời gian, mô hình quản lý này không còn hiệu quả. Bà con sau đó chuyển sang lập nhóm đồng quản lý nhằm hạn chế tình trạng ghe nhỏ khai thác bừa bãi. Dù vậy, nhóm đồng quản lý hiện còn thiếu trang thiết bị, cơ sở vật chất, nguồn lực cũng như các điều kiện khoa học kỹ thuật cần thiết. Việc quản lý bãi nghêu vì thế còn gặp không ít khó khăn.
Ông Nguyễn Văn Đắc cho biết, khó khăn lớn hiện nay là địa phương chưa đủ điều kiện để thực hiện quản lý, phân vùng cũng như xác định giới hạn về thời gian và độ tuổi khai thác tại bãi nghêu.
Trong khi đó, diện tích bãi lớn, địa bàn xa đất liền, điều kiện tiếp cận khó khăn, một chuyến đi khảo sát cũng phải phụ thuộc vào con nước. Khi hạ tầng giao thông, phương tiện phục vụ quản lý và vận chuyển còn hạn chế, việc kiểm soát vùng bãi rộng hàng trăm hecta càng trở thành bài toán không đơn giản.
Không để nguồn lợi tự nhiên cạn kiệt
Thực trạng trên đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách khai thác tại bãi nghêu Cù Lao Dung nếu muốn nguồn lợi này tiếp tục tồn tại và trở thành sinh kế lâu dài cho người dân.
Đại diện ngư dân trực tiếp khai thác, ông Bùi Thanh Hoàng cho rằng Nhà nước và chính quyền địa phương cần đứng ra quản lý, đồng thời huy động người dân địa phương cùng tham gia giữ bãi. Khi người dân nhận thấy việc bảo vệ nguồn nghêu mang lại lợi ích trực tiếp cho sinh kế, họ sẽ có thêm động lực để cùng chính quyền bảo vệ tài nguyên.
“Bảo tồn nhưng không thể cấm khai thác. Bởi những hộ nghèo vốn phụ thuộc vào nguồn lợi tự nhiên, không có sinh kế thay thế hoặc không nhìn thấy lợi ích từ việc giữ bãi, việc quản lý sẽ rất khó bền vững. Vì vậy cần kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Hỗ trợ kỹ thuật nuôi nghêu, xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm, nâng cao giá trị là những giải pháp cần được tính đến song hành với việc bảo vệ nguồn lợi tự nhiên”, ông Hoàng kiến nghị.
Ông Đắc cho biết thêm, điều Cù Lao Dung cần trước hết là một nghiên cứu, khảo sát và đánh giá tổng thể bãi nghêu. Địa phương cần xác định rõ mùa vụ, sự phân bố của con giống và thời điểm nghêu xuất hiện để chủ động xây dựng lịch khai thác phù hợp.
Quan trọng hơn, bãi nghêu cần được phân chia rõ khu vực khai thác và bảo vệ. Trong đó, việc bảo vệ nghêu bố mẹ phải được đặt lên hàng đầu, bởi đây chính là nguồn duy trì khả năng sinh sản tự nhiên của bãi nghêu.
“Nếu cứ tập trung khai thác nghêu giống và nghêu thịt mà không để lại đủ nghêu bố mẹ, nguồn lợi sẽ ngày càng suy giảm. Ngược lại, khi có vùng bảo vệ, tạo điều kiện cho nghêu bố mẹ sinh sản, nguồn giống tự nhiên có thể được phục hồi, từ đó tạo nền tảng cho hoạt động khai thác lâu dài”, ông Đắc kiến giải.
Địa phương cũng đề xuất được hỗ trợ xây dựng thương hiệu “Nghêu Cù Lao Dung”. Qua đó nâng cao giá trị sản phẩm và tạo thêm động lực để người dân tham gia bảo vệ vùng nguyên liệu.
Cùng với quản lý nguồn lợi, môi trường bãi nghêu cũng cần được đặc biệt quan tâm. Việc trồng và bảo vệ rừng ngập mặn ven biển không chỉ góp phần bảo vệ hệ sinh thái mà còn hỗ trợ giảm sóng, chống sạt lở. Đây là lá chắn tự nhiên có ý nghĩa rất lớn đối với vùng bãi bồi ven biển.
Một vấn đề khác được đặt ra là hạ tầng. Thực tế, hạ tầng phục vụ khai thác, vận chuyển tại bãi nghêu Cù Lao Dung còn hạn chế. Địa phương mong muốn được đầu tư tuyến đường kết nối từ bờ ra bãi nghêu. Khi hạ tầng được cải thiện, không chỉ hoạt động quản lý thuận lợi hơn mà việc vận chuyển, sơ chế và tiêu thụ sản phẩm cũng có điều kiện phát triển.
Thời gian tới, bãi nghêu Cù Lao Dung có thể được gắn với du lịch sinh thái cộng đồng. Một vùng bãi bồi rộng lớn, hệ sinh thái ven biển và hoạt động khai thác nghêu nếu được tổ chức hợp lý có thể trở thành trải nghiệm đặc trưng của địa phương. Để làm được điều này, trước hết nguồn lợi phải được phục hồi.
Ông Bùi Thanh Hoàng cho rằng, nếu giữ được nguồn nghêu thịt phong phú, bãi nghêu Cù Lao Dung hoàn toàn có thể phát triển nguồn giống dồi dào, đồng thời kết hợp phát triển du lịch sinh thái bền vững.
Để bãi nghêu Cù Lao Dung trở lại thời kỳ trù phú, không thể tiếp tục khai thác theo cách cũ. Cần một cơ chế quản lý đủ mạnh, phân vùng bảo vệ và khai thác rõ ràng, có nghiên cứu khoa học làm cơ sở, có người dân cùng tham gia và có đầu tư về hạ tầng, môi trường.
Kim Anh (Nông Nghiệp Việt Nam)
